Επανάληψη Βυζαντινής ιστορίας...

...με ένα επιτραπέζιο παιχνίδιο, αυτοσχέδιο, χειροποίητο που παίχτηκε με ενθουσιασμό ! 

Άλλη μία χρονιά φτάνει στο τέλος, με κάποιες δραστηριότητες πάλι, 

με αγαστή συνεργασία με τους μαθητές, με διάφορα θέματα, αλλά δε βαριέσαι...

Άπειρο

Μαθηματικά & Λογοτεχνία

      Άλλο ένα βιβλίο συναρπαστικό που αποδεικνύει την εκλεκτική συγγένεια Μαθηματικών & Λογοτεχνίας (και Ιστορίας) του αγαπημένου από το βιβλίο Το Θεώρημα του παπαγάλου, του γάλλου μαθηματικού και πανεπιστημιακού Ντενί Γκετζ (+) : Η Έπαυλη των ανδρών.
     Σκηνικό:  ένας κλειστός χώρος, ένα ψυχιατρικό ίδρυμα. Ευρύτερη ιστορική συγκυρία: ο φονικότερος πόλεμος στην ιστορία, ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος (ύλη της φετινής ιστορίας των αγαπημένων μου μαθητών στη γ' γυμνασίου!). Πρωταγωνιστές : δύο άντρες με μόνο κοινό τη διαταραγμένη ψυχή, όλα τα άλλα διαφορετικά!
      Ψυχολογία (πολύ λεπτή: μου θύμισε το κείμενο της β' γυμνασίου Γιατί; Εδώ, όμως, ο νεαρός πρωταγωνιστής πυροβόλησε ένα στρατιώτη μπλεγμένο στο συρματόπλεγμα για να τον απαλλάξει από τον πόνο που ξέσκιζε τις σάρκες του...), κοινωνιολογία, φιλοσοφία, λογοτεχνία και, φυσικά, μαθηματικά αλλά και ευρύτερος προβληματισμός... Αυτή τη φορά η μαθηματική εστίαση του Γκετζ αφορά το Άπειρο, όπως το προσέγγισε ο μαθηματικός Γκέοργκ Κάντορ, η ζωή του οποίου ενέπνευσε ελεύθερα το συγγραφέα.  Όπως προσφυέστατα έγραψε στον πρόλογο ο εξαίρετος μαθηματικός και λογοτέχνης Τεύκρος Μιχαηλίδης, ο Γκετζ που μας ταξίδευε λογοτεχνικά σε τεράστιες αποστάσεις, τώρα περιορίστηκε σε ένα δωμάτιο ψυχιατρείου για να μας ταξιδέψει όμως στο μεγαλύτερο μαθηματικό ταξίδι, στο αέναο και ατέλειωτο, το Άπειρο... Έξω : οι γνωστικοί- Άγγλοι, Γάλλοι, Ρώσοι, Γερμανοί, θαμμένοι στα χαρακώματα [...] Μέσα: οι παράφρονες.[...] Ή μήπως οι γνωστικοί είναι οι "από μέσα;"

Πίνακας του  Nevinson(1917 - δυτικό μέτωπο Α' Π.Π.)

       Μερικά αποσπάσματα που βρήκα ενδιαφέροντα στο (συναρπαστικό καθ' ολοκληρίαν) βιβλίο:

(σ.28) Πόσο συχνά τα πολλά υποσχόμενα άτομα ηττώνται από μια ελάχιστη δυσκολία... δε θα είναι στη συνέχεια παρά "κατεστραμμένες ιδιοφυίες".  
(σσ.46-48) Μια απειροστή μάχη [...] Η μητέρα έλεγε: " Όσο πιο φτωχοί είμαστε, τόσο πιο καθαροί πρέπει να είμαστε είναι η αξιοπρέπειά μας". [...]  Το πιο ανυπόφορο στα χαρακώματα ήταν η βεβαιότητα ότι θα πέθαινες βρόμικος, η βεβαιότητα ότι δεν μπορούσες να μην πεθάνεις βρόμικος. Να παραμείνω καθαρός: η μόνη μάχη που πραγματικά έδωσα εκεί πέρα, ιδιωτική, αόρατη [...] Να σταθείς όρθιος εκεί πέρα ήταν θάνατος. Για να μη χαθείς, έπρεπε να σέρνεσαι σα ζώο, με τα μούτρα μες στη λάσπη. Ή σέρνεσαι ή πεθαίνεις! Η περηφάνεια στα σκουπίδια! Η αξιοπρέπεια στα σκουπίδια! Αν γλιτώσεις από κει, θα έχεις μάθει τουλάχιστον να είσαι μικρός, χαμερπής. Πόσο μου στοίχιζε αυτό. Σκέψου ότι οι άνθρωποι έκαναν χιλιάδες χρόνια μέχρι να καταφέρουν να σταθούν όρθιοι - και σε μερικές μέρες ο πόλεμος μας ξαναμαθαίνει να σερνόμαστε...  
(σ.76) ξαπλωτό οκτώ
          Τα τείχη που καταρρίπτονται δυσκολότερα είναι αυτά που υψώνονται μες στα μυαλά μας- έχουν τη στερεότητα των προσκολλήσεων σε αυτά που φοβόμαστε. (σ.207) Όποιος αγκαλιάζει πολύ σφίγγει άσχημα.
(σ.292) Αν θέλεις κάτι, μη ζητάς από κανέναν να το κάνει στη θέση σου. Είσαι υπεύθυνος για τις επιθυμίες σου.  
(σ.352) δεν είστε υποχρεωμένος να είστε συνεχώς δυστυχισμένος! (σ.367) Ξεχ.στε τους όσο περισσότερο μπορείτε [...] Μην αφήνετε τον κόσμο να γυρίζει γύρω γύρω...

*

Σημείωση 1η:
      Αυτό που δεν είχα συνειδητοποιήσει ήταν ότι το ανεστραμμένο ή ξαπλωτό 8 - σύμβολο του απείρου- το σχηματίζουμε ασυνείδητα με τη σφουγγαρίστρα: έτσι είναι! (είναι μια μόνιμη κίνηση, σχεδόν αυτόματη, πολλλλλές φορές μέσα στην ημέρα μου...)

Τούρτα για ένα μαθηματικό σύμβολο... από λευκή σοκολάτα.
Και οι δύο κορμοί αυτό αναπαριστούν, όταν κόβονται ζευγαρωτά δίπλα-δίπλα!

Σημείωση 2η (προσωπική):
      Αριθμολογία; Αγαπημένος μου αριθμός το 7, αλλά το Άπειρο συμβολίζεται με ένα ανεστραμμένο 8 ! Χμ... εντάξει, αν στο ν+1 ν=7, τότε προκύπτει το οκτάρι. Και σήμερα 9 του μηνός (άρα πάλι, αν ν=8 τώρα  ν+1 =9, μέσα πέσαμε! Τότε Τετάρτη (ημέρα 4η), στις 4 (μ.μ.) : το 8 πολλαπλάσιό του... Κάπως δένει! Αυτά φαίνονται παράλογα; Μια πρόσφατη - εξαιρετικά σύντομη, και παρά κάποια χαζά, πολύ ευχάριστη- αλληλεπίδραση απέδειξε περίτρανα (για ακόμα μία φορά) πόσο περίεργα μπορεί να φαίνονται συμπεριφορές ή αποστροφές: και όμως όλα εξηγούνται!
      [Και όπως αναφέρει και ο Τεύκρος Μιχαηλίδης, είναι και το πιο ερωτικό μαθηματικό σύμβολο μάλλον το Άπειρο (+/- βέβαια, αλλά ας το ξεχάσουμε τώρα)- ταιριάζει με το Φεβρουάριο... ]

Σημείωση 3η :
      Ας πούμε ότι πρόκειται για μικρό εορτασμό της επετείου γεννήσεως του τραγικού "Τελευταίου Αυτοκράτορα" του Βυζαντίου, του Κωνσταντίνου ΙΑ' Παλαιολόγου, που έπεσε υπερασπιζόμενος χωρίς ελπίδα την Πόλη... Παραδίδεται ότι γεννήθηκε 9 Φεβρουαρίου, πριν από 610 χρόνια ...
Και δυο λόγια, όπως τα έγραψε ο Ο. Ελύτης γι' αυτόν:

Ἔτσι καθὼς ἐστέκονταν ὀρθὸς μπροστὰ στὴν Πύλη κι ἄπαρτος  μὲς 
στὴ λύπη του

Βαρὺς ὁ κόσμος νὰ τὸν ζήσεις ὅμως γιὰ λίγη περηφάνια τὸ ἄξιζε.

Θεέ μου καὶ τώρα τι   Πού ῾χε μὲ χίλιους νὰ παλέψει  χώρια μὲ τὴ
μοναξιά του 

Πάντοτε μὲ μιὰ λέξη μὲς στὰ δόντια του ἄσπαστη κειτάμενος

Αὐτὸς

ὁ τελευταῖος Ἕλληνας!

2015

α' Ιανουαρίου, 

του Μεγάλου Βασιλείου από την Καισαρεία

(και όπως κάθε χρόνο το πρωί ακούγονται τα κάλαντα
από νταούλι και ζουρνά κάτω στο δρόμο...)
*
Καλή μας χρονιά 
με προκοπή, υγεία και υπομονή!

Ζαχαρόπαστα (δική μου) για τη φετινή βασιλόπιτα (όχι δική μου).

Ζωντανή

... ιστορία και τέχνη.

Μια προσπάθεια ευφάνταστη από Πανεπιστήμιο του Ηνωμένου Βασιλείου (το Μουσείο του Πανεπιστημίου του Reading) να ζωντανέψει έργα της αρχαίας κεραμικής (κινούμενα σχέδια) και να αφηγηθεί αρχαίες ιστορίες. Αξίζει να τα δείτε, εξερευνώντας την παρακάτω διεύθυνση (είναι αρκετά τα βιντεάκια!):

www.panoply.org.uk 

 Ιδιαίτερα τα ταινιάκια:

Δρομείς (Ολυμπιακοί Αγώνες)

Αποχαιρετισμός του οπλίτη

Αχιλλέας και Αίας στην Τροία 

(παίζοντας αρχαίο επιτραπέζιο παιχνίδι: κυβεία)

και το κορυφαίο ταινιάκι μικρού μήκους : 

ὁπλῖται
(Οι Έλληνες στον πόλεμο)

 

*

Θα θυμάστε ίσως πέρυσι μια διεύθυνση στο twitter (στα αγγλικά) που ζωντάνευε μπροστά μας τη Bυζαντινή μας Iστορία. Αυτή τη στιγμή βρίσκεται στο 1057, επί αυτοκράτορος Μιχαήλ ΣΤ΄ Βρίγγα : δε μιλήσαμε γι΄ αυτόν αλλά υπήρξε αυτοκράτορας για λίγο ανάμεσα στην τελευταία αυτοκράτειρα της γνωστής μας Μακεδονικής Δυναστείας και πριν τη Δυναστεία των Κομνηνών.

*

Και λίγο πριν το τυπικό ημερολογιακό τέλος αυτού του έτους, με αφορμή τη θορυβώδη και συγκινητική υποδοχή που μου επιφυλάξατε στο σχολείο προ ημερών και κάποια σχόλια, να σας ευχαριστήσω εκ βάθους καρδιάς. Ήξερα περίπου τη γνώμη σας, αλλά δεν περίμενα τέτοια ζεστασιά... Δεν έχω λόγια, αν και θα μπορούσα να πω πολλά - δε χρειάζεται. 

Σας σκέφτομαι και εύχομαι τα καλύτερα για όλους σας...

Ξέρετε πού θα με βρείτε και πώς να επικοινωνήσετε μαζί μου.

Αγαπημένα μου παιδιά, Καλή Χρονιά σε σας και τις οικογένειές σας. 

Πάντα θα χαίρομαι να μαθαίνω τα νέα σας...

Χίλια (1.000) χρόνια

Ο Βασίλειος ο Β΄ (από χειρόγραφο)

       Επέτειος της χιλιετηρίδος από τη σημαντική για τα βυζαντινά χρόνια μάχη στο Κλειδί, στενωπό βόρεια των Σερρών (περιοχή Ρούπελ, η πόλη του Κλειδίου ομώνυμη στα βουλγαρικά βρίσκεται στη σημερινή Βουλγαρία), όπου συγκρούστηκε ο σπουδαίος αυτοκράτορας του ανατολικού Ρωμαϊκού κράτους Βασίλειος ο Β΄ ο Μακεδών (958-1025, γιος του Ρωμανού Β΄ και της τρομερής Θεοφανούς) με τον τσάρο (=καίσαρα) των Βουλγάρων Σαμουήλ. Μιλήσαμε αρκετά φέτος για τη μακεδονική δυναστεία και τον Βασίλειο τον Β΄ στην ιστορία μας. Ο αυτοκράτορας ήταν 56 ετών και έμπιστος στρατηγός του ο Νικηφόρος Ξιφίας.
        Η μάχη ήταν λυσσαλέα, όπως και η ήττα τελικά των Βουλγάρων: ο Σαμουήλ και ο γιος του σώθηκαν την τελετυταία στιγμή. Οι αιχμάλωτοι χιλιάδες (από 8.000 μέχρι 15.000 σύμφωνα με διάφορες πηγές), η τύχη τους; Από τη θανάτωση ο Βασίλειος προτίμησε μια πιο επώδυνη και παραδειγματική τιμωρία : τους χώρισε σε 100άδες και τους τύφλωσε (δια πυρακτώσεως) αφήνοντας μονόφθαλμο έναν στους εκατό για να καθοδηγήσει τους αόμματους με θρήνους και σκοντάματα πεζούς στον τσάρο τους. Η ταπείνωση ήταν μεγάλη. Ο Σαμουήλ στη θέα των στρατιωτών του έπαθε, λέγεται, καρδιακή προσβολή και τελικά  6 Οκτωβρίου του 1014 πέθανε. Ο αγώνας του Βασιλείου του Β΄, που επονομάστηκε εξ αυτού του γεγονότος "Βουλγαροκτόνος" συνεχίστηκε μέχρι το 1018, οπότε εξοντώθηκε κάθε αντίσταση, παραδόθηκε η πρωτεύουσα του βουλγαρικού κράτους Αχρίδα και ο τελευταίος Βούλγαρος στρατηγός στη Δέ(ά)βολη (βυζαντινή Σελασφόρος, κοντά στις Πρέσπες, σχετικό-αγαπημένο- βιβλίο της Σοφίας Νικολαΐδου "Πλανήτης Πρέσπα"). Ο Βασίλειος επέστρεψε στη Κωνσταντινούπολη, αφού πέρασε από τη σημερινή ηπειρωτική Ελλάδα και ένδοξους τόπους της, όπως οι Θερμοπύλες και η Αθήνα, όπου προσκύνησε στην Ακρόπολη που τότε ήταν ο ναός της Παναγίας της Αθηνιώτισσας.

Σαμουήλ, όπως αναπλάστηκε
από Βούλγαρους επιστήμονες
το πρόσωπό του

        (Σημείωση : Η αποτρόπαιη για εμάς πράξη της τύφλωσης έγινε οπωσδήποτε για παραδειγματισμό και αποτροπή μελλοντικών κινδύνων και ήταν σκληρή. Όμως, γενικά σε άλλες περιπτώσεις στο Βυζάντιο η τύφλωση ή ο ακρωτηριασμός θεωρείτο επιείκέστερη ποινή από το θάνατο-τουλάχιστον δνε έχανε κανείς τη ζωή του!)
        Ο Σαμουήλ μέχρι τη δεκαετία του 1960 ήταν θαμμένος σε ελληνικό έδαφος, στην αγαπημένη μου βασιλική του Αγίου Αχιλλείου Πρεσπών (τα είπαμε στην ιστορία μας...), οπότε ο συναρπαστικός -αρκαδικής καταγωγής- αρχιτέκτων και  καθηγητής του ΑΠΘ Ν. Μουτσόπουλος ανακάλυψε σε λίθινη λάρνακα/σαρκοφάγο σκελετό που του ανήκε. Πού εξαφανίστηκε τόσα χρόνια, όμως ; Το μυστήριο λύθηκε φέτος. Στις εφημερίδες αποκαλύφθηκε ότι το φυλούσε ο ίδιος στο σπίτι του (!) και λόγω της φετινής επετείου, επειδή θεωρείται ήρωας των Βουλγάρων, θα γίνει ανταλλαγή με ελληνικά πολιστικά αγαθά που είχαν ιδιοποιηθεί παρανόμως οι Βούλγαροι ("κλεμμένα", δηλ.). Διαβάστε σχετικά άρθρα στον τύπο, ενδεικτικά εδώ.

νησάκι Αγίου Αχιλλείου Πρεσπών (ομώνυμος ναός, βασιλική) :
εδώ θάφτηκε ο τσάρος Σαμουήλ (φωτό  2009)

Και τι δεν κρύβει κάθε γωνιά της πατρίδας μας!

*

      Ο Βασίλειος ο Β΄, ο κορυφαίος αυτός βυζαντινός αυτοκράτορας, ο τόσο μεθοδικός, αφοσιωμένος και ακούραστος, πέθανε άκληρος: δεν παντρεύτηκε, ούτε απέκτησε παιδιά. Το 1204 δε κατά την πρώτη-και καταστροφικότερη- άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους μερικοί δυτικοί στρατιώτες ξέθαψαν τα οστά των βυζαντινών αυτοκρατόρων. Στο κρανίο του Βασιλείου Β΄ κοροϊδευτικά έβαλαν μία φλογέρα. Από το ιστορικό αυτό γεγονός ο Κωστής Παλαμάς έγραψε το έργο του "Η φλογέρα του Βασιλιά".

καλοκαίρι με την "Πριγκηπέσσα Ιζαμπώ"

    Ιστορικό μυθιστόρημα του λογοτέχνη  Άγγελου Τερζάκη  (εκδ. 1945, Εστία εκδ. 10η/1985),  που εκτυλίσσεται κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας στην Πελοπόννησο (13ος αιώνας) με άξονα την εξέγερση του 1293 (από Ρωμιούς και Σλάβους)  και την κατάληψη του κάστρου της Καλαμάτας, με ηρωίδα την Ισαβέλλα Α΄ των Βιλλεαρδουίνων του  πριγκιπάτου της Αχαΐας (των Φράγκων, κόρη ωστόσο της βυζαντινής Άννας Αγγελίνας Κομνηνής) και το Ρωμιό "ευγενικόπουλο"  Νικηφόρο Σγουρό.  (Για τη Φραγκοκρατία γενικά δείτε εδώ. Ακροθιγώς μιλήσαμε φέτος στην ιστορία της Β΄γυμνασίου- αποτέλεσε και θέμα εργασίας για κάποιους...)
    Ιστορικές πληροφορίες, περιγραφές γλαφυρές, άπειροι ιδιωματισμοί και ντοπιολαλιά της Μεσσηνίας και των Φράγκων, γλώσσα εύχυμη, πραγματικά λογο-τεχνική : περίτεχνη, επιτηδευμένη αλλά καθόλου κουραστική, γεμάτη εικόνες, μεταφορές και παρομοιώσεις, τέχνη του λόγου που συνεπαίρνει, επική και λυρική, λογοτεχνία "παλαιάς κοπής", που λείπει από τα σχολεία μας...
     Καλαμάτα, Άκοβα (σημ. Βυζίκι Αρκαδίας, μεταξύ Ηλείας-Αρκαδίας), Αρκαδιά (σημ. Κυπαρισσία),  Γιάνιτσα (σημ. Ελαιοχώρι Μεσσηνίας), Καλάβρυτα, Ανδραβίδα,  Κλαρέντζα (Γλαρέντζα, Κυλλήνη), Μαΐνη, Μυστράς, Ανάπλι, Χαλανδρίτσα... Τόποι, ιστορικά και πρόσωπα της μυθοπλασίας, μερικοί αναχρονισμοί (πατάτα, καλαμπόκι το 13ο αιώνα!), περιπέτεια... Τι να πρωτοσχολιάσει κάνεις από τις 507 σελίδες που διαβάζονται απνευστί (ειλικρινά!).
      Αξίζει να διαβαστεί. Ωστόσο υπάρχει ένας μικρός θησαυρός ακουστικός, που καταδεικνύει και το υψηλό επίπεδο που υπήρχε παλιότερα στο Εθνικό Ίδρυμα Ραδιοφωνίας: "Το θέατρο της Τετάρτης". Από το ραδιόφωνο μπορούσε κανείς να ακούσει αξιόλογα έργα διασκευασμένα κατάλληλα: από εδώ ακούστε διασκευασμένο το βιβλίο!

       "Συνοδοιπόρος" το βιβλίο σε περιδιάβαση στην Πελοπόννησο,
 τον Μοριά:

Κάστρο Καλαμάτας :
εδώ γεννήθηκε η Ισαβέλλα -η Ιζαμπώ- και είδε από εδώ τη θάλασσα

πράγματι σε χαμηλό λόφο: " δε στέκεται κουρνιασμένο μισάνθρωπα...
προβάλλει μαλάκα φουσκώνοντας την καρπερή γη..."

Για τα κάστρα της Ελλάδας δείτε την αξιολογότατη ιστοσελίδα:
 Καστρολόγος

Η πύλη μέσα από το κάστρο : διαμορφώθηκε ο χώρος από τον
Ευρυτάνα νομάρχη Μεσσηνίας  Ζαχαρία Παπαντωνίου!

Από εδώ παρατηρούσε, άραγε, ο Νικηφόρος ανέλπιδα
μήπως εμφανιστούν ενισχύσεις από το Μυστρά; Ορεινός δρόμος
μέσα από τον Ταΰγετο προς τη Σπάρτη.

Μεσσηνιακή Μάνη: πράσινο και θαλασσί - λιόδεντρα, φραγκοσυκιές,
λίθινες πεζούλες...

Σε πολλά σημεία εκτός από την Ελληνική Σημαία και η μανιάτικη:
 Νίκη ή Θάνατος, Ταν ή επί τας!

λακωνική δύση

νησάκι Κρανάη Γυθείου και Φάρος :
εδώ ξαπόστασαν το πρώτο βράδυ ο Πάρις και η Ελένη.

εσπερινό Γύθειο

Θάλασσα

Βυζαντινές και μεταβυζαντινές εκκλησίες, κάστρα, πύργοι κατά μήκος του δρόμου που συνδέει τη Μεσσηνιακή με τη Λακωνική Μάνη (Μαΐνη), γη της πέτρας...

Αρεόπολη

πύργος (μάλλον φραγκικός) που προβάλλει στη Μικρή Μαντίνεια
(από θαλάσσης λήψη)

" ο ουρανός που τον γάλαζωνε πελιδνά η αυγή..."

" τα ταξίδια, λένε, ανοίγουν την καρδιά..."
" η ατέρμονη θάλασσα... σγουρωμένη κυλούσε τα κύματά της ρυθμικά, τα έστελνε καταποδιαστά να ξαπλωθούνε στ΄ ακρογιάλι και μουρμούριζε μ΄ αταραξία ρεμβαστική το μουσικό της τραγούδι.."

Συνέντευξη : 20 χρόνια πριν

      Κλείνοντας τη φετινή χρονιά, θα ήθελα να κρατήσω τη δουλειά που έγινε στη Βυζαντινή Ιστορία, μια παρεξηγημένη ιστορική περίοδο, με προβληματική ύλη, εγχειρίδιο, προσέγγιση κ.α.π. Κάτι κάναμε, νομίζω, ίσως και κάτι να έμεινε σε κάποια παιδιά, πιο πολύ μερικές εικόνες (οπτικές και αφηγηματικές),  με τις οποίες έγινε προσπάθεια ώστε να γίνει πιο οικείο το αντικείμενο. Ένα θέμα που εμένα τουλάχιστον με συγκινεί και με θέλγει πολύ, ειδικά όταν επισκέπτομαι σήμερα τόπους όπως η Κωνσταντινούπολη ή ο Μυστράς, ο Άγιος Αχίλλειος Πρεσπών, οι βυζαντινές γωνιές της Αθήνας...

Sir James Cochran Stevenson Runciman

    Ως επιστέγασμα της φετινής διδακτικής πράξης- μιας και δεν προλάβαμε στην τάξη- θα ήθελα να παραθέσω εδώ μια συνέντευξη του κορυφαίου βυζαντινολόγου σερ Στίβεν Ράνσιμαν, ο οποίος μελέτησε σε βάθος, εκτίμησε και διέδωσε την επιστημονική του άποψη για το ιστορικό αυτό φαινόμενο, την Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, συγγράφοντας πλήθος βιβλίων αναφοράς, αξεπέραστων:

πηγή εικόνων : biblionet

     Έγκριτος και διαπρεπής ιστορικός, μελετητής των πηγών και συναρπαστικός ιστορικός αφηγητής!  Γεννήθηκε το 1903 από σκοτσέζικη αριστοκρατική οικογένεια, ήρθε σε επαφή με τα ελληνικά από μικρή ηλικία και απέκτησε ευρύτατη μόρφωση, αφοσιωμένος στην επιστήμη (δεν παντρεύτηκε ποτέ). Λίγο πριν πεθάνει το 2000 ασπάστηκε την Ορθοδοξία στο Άγιον Όρος.
    Πηγή της συνέντευξης αυτής (1994) υπήρξε η εξαίρετη ιστοσελίδα του π. Ν. Μαμαλούγκου. Διαβάστε τη συνέντευξη εδώ. Μερικά αποσπάσματα:

Νομίζω ότι αυτοί οι Έλληνες είναι πολύ άδικοι με τους βυζαντινούς τους προγόνους. Δεν ήταν μια κοινωνία χωρίς διανοούμενους αρκεί να δεις τη δουλειά και την πρόοδο της βυζαντινής ιατρικής. Μπορεί να μη συμπαθεί κάποιος τη θρησκεία, αλλά μερικοί από τους εκκλησιαστικούς συγγραφείς όπως οι Καππαδόκες πατέρες, και πολλοί ακόμη, ως το Γρηγόριο τον Παλαμά, ήταν άνθρωποι μοναδικής πνευματικότητας... Υπήρχε έντονη διανόηση και πνευματική ζωή στο Βυζάντιο. Κυρίως δε, στο τέλος των βυζαντινών χρόνων, π.χ. στην Παλαιοντολόγεια περίοδο. Είναι αρκετά περίεργο πως, την ώρα που η αυτοκρατορία συρρικνώνονταν η διανόηση ήταν πιο ανθηρή από ποτέ.

Η βυζαντινή τέχνη ήταν από τις μεγαλύτερες σχολές τέχνης παγκοσμίως. Κανένας αρχαίος Έλληνας δε θα μπορούσε να χτίσει την Αγία Σοφία, αυτό απαιτούσε πολύ βαθιά τεχνική γνώση. Κάποιοι, ξέρετε, υποστηρίζουν, ότι η βυζαντινή τέχνη είναι στατική. Δεν ήταν καθόλου στατική, αλλά ήταν μια σχολή τέχνης από τις σημαντικότερες στον κόσμο, που όσο περνά ο καιρός εκτιμάται όλο και περισσότερο, κι όσοι έλληνες διανοούμενοί σας λένε ότι το Βυζάντιο δε δημιούργησε τίποτε, είναι τυφλοί.

Δε νομίζω ότι οι σύγχρονοι έλληνες είναι περισσότερο έλληνες από τους βυζαντινούς. Μέσα στο χρόνο, μες στους αιώνες, οι φυλές δε μένουν καθαρές, υπάρχουν όμως ορισμένα χαρακτηριστικά των πολιτισμών που παραμένουν εθνικά. Οι βυζαντινοί χρησιμοποιούσαν την ελληνική γλώσσα που άλλαξε λίγο, αλλά οι γλώσσες αλλάζουν ενδιαφέρονταν για τη φιλοσοφία και τη φιλοσοφική ζωή πάρα πολύ, ήταν μεν υπήκοοι ενός αυτοκράτορα, αλλά αυτός ο αυτοκράτορας έπρεπε να φέρεται σωστά, γιατί γίνονταν εύκολα λαϊκές εξεγέρσεις. Το χειρότερο που θα μπορούσαν να πουν για το Βυζάντιο είναι πως ήταν, μάλλον, ένα γραφειοκρατικό κράτος. Όμως είχε μια πολύ μορφωμένη γραφειοκρατία, πολύ πιο μορφωμένη από τους γραφειοκράτες του σημερινού κόσμου. 

Η Εκκλησία έκανε πολλά για τους ανθρώπους. Το Βυζάντιο είχε πλήρη κοινωνική αίσθηση. Τα νοσοκομεία ήταν πολύ καλά, όπως και τα γηροκομεία, τα οποία ανήκαν κυρίως στην Εκκλησία, αλλά όχι μόνο σε αυτήν υπήρχαν και κρατικά. Ας μη ξεχνάμε ότι ένας από τους πιο υψηλόβαθμους αξιωματούχους του κράτους ήταν ο Ορφανοτρόφος.

Ήταν γνώστες της αρχαίας ελληνικής Γραμματείας. Είναι αξιομνημόνευτο, ωστόσο, ότι δεν έδιναν μεγάλη σημασία στους Αττικούς Τραγωδούς, αλλά στους λοιπούς ποιητές. Υπάρχει η διάσημη ιστορία μιας ελκυστικής κυρίας, φίλης ενός αυτοκράτορα, που μας διηγείται η Άννα Κομνηνή. Την ώρα που η κυρία περνούσε, κάποιος της φώναξε έναν ομηρικό στίχο, που μιλούσε για την Ελένη στην Τροία, κι εκείνη κατάλαβε το υπονοούμενο. Δεν υπήρχε κανείς λόγος να της εξηγήσει κάποιος, ποιανού ήταν οι στίχοι. Όλα ανεξαιρέτως τα αγόρια και τα κορίτσια ήξεραν τον Όμηρο. Η Άννα Κομνηνή δεν εξηγεί ποτέ τα σημεία στα οποία αναφέρεται στον Όμηρο, όλοι οι αναγνώστες της τα γνώριζαν.

Και μια συνέντευξή του  εδώ  (διαβάστε γιατί δεν εκτίμησε τα γερμανικά!)

Πόλη

       Ένα σχήμα λόγου σπάνιο σχετικά είναι το λεγόμενο "σχήμα κατεξοχήν" (ή κατ΄εξοχήν) : η σημασία μιας λέξης δηλώνει ένα μόνο -κύριο και πολύ γνωστό - αντί πολλών ομοειδών. Και συνεννοούμαστε...
       Έτσι και με τη φετινή πρωταγωνίστρια της ιστορίας μας, την Κωνσταντινούπολη, στην οποία αναφερόμαστε με τον όρο "η Πόλη" και ξέρουμε ότι είναι όχι απλώς μία από τις πολλές...
       Υπό την αιγίδα του υπουργείου μας (Παιδείας) διεξάγεται ένας διαγωνισμός νεανικών ταινιών για ομογενείς μαθητές, Έλληνες σε σχολεία του εξωτερικού δηλαδή, με τίτλο "Καλημέρα! Μια μέρα στην πόλη σου, η Ελλάδα & εσύ!".  Δείτε ένα άκρως συγκινητικό βίντεο ενός σύγχρονου Έλληνα (Ρωμιού) μαθητή από την Κωνσταντινούπολη, μαθητή της Μεγάλης του Γένους Σχολής (που έχει  επέτειο 560 ετών φέτος). Αναφέρεται στη Μεγάλη Εβδομάδα, στην Αποκαθήλωση: προσέξτε γιατί ο εσταυρωμένος Χριστός είναι ζωγραφισμένος και δεν "κατεβαίνει" από το σταυρό, συμπάσχοντας με την πάλαι ποτέ πρωτεύουσα της Βυζαντινής αυτοκρατορίας...
        Πώς η ιστορία δεν τελείωσε τότε αλλά σαν υπόγειο ποτάμι αρδεύει την καθημερινότητα...!

(πατήστε τον τίτλο για να δείτε τη μικρού μήκους ταινία)

Περιμένοντας την Ανάσταση

Εάλω η Πόλις...(;)

"Ω φρίξον ήλιε! ω στέναξον, γη! εάλω η πόλις!"

Θεόφιλος, Απόδοση της Άλωσης (πηγή - αφιέρωμα)

        Με αυτά τα λόγια περιγράφει στο Χρονικόν του ο Γεώργιος Φραντζής (διαβάστε και εδώ), αυτόπτης μάρτυρας των γεγονότων και έμπιστος του τελευταίου αυτοκράτορα, τη στιγμή που γίνεται αντιληπτό ότι η Πόλη πέφτει στα χέρια των Οθωμανών.  Ο ίδιος στενός συνεργάτης του αυτοκράτορα, αξιωματούχος με καταγωγή από Θεσσαλονίκη και Λήμνο, θα αιχμαλωτιστεί από τους Οθωμανούς (όπως και η σύζυγος και δύο από τα παιδιά του που επέζησαν), θα ελευθερωθεί, θα καταφύγει στην Πελοπόννησο (μέχρι την κατάληψή της από τους Οθωμανούς το 1460) και θα αφήσει την τελευταία του πνοή ως μοναχός Γρηγόριος στη βενετοκρατούμενη Κέρκυρα, ηλικιωμένος πια. Τα παιδιά του είχαν ήδη αποβιώσει στην αιχμαλωσία.

Και συνεχίζει:

"Εγκρατείς οι πολέμιοι πάσης της πόλεως γεγονότες ημέρα Τρίτη, ώρα ην της ημέρας β΄ και ήμισυ του ͵ςϡξα΄  τη  κθ΄ του μηνός Μαΐου... και των δε προσπιπτόντων σφαγή και αιχμαλωσία, των δε καταλαμβανομένων και ανθισταμένων σφαγή..."

*

         Αποφράς (= μαύρη) ημέρα η Τρίτη στη λαϊκή μας παράδοση. Ποιο έτος όμως έγινε η Άλωση; Και με γράμματα και όχι αριθμούς; Όπως είπαμε και στο μάθημα : αφενός οι Βυζαντινοί ακολουθούσαν την ελληνική αρίθμηση με γράμματα της αλφαβήτου και αφετέρου το σύστημα χρονολόγησης βασιζόταν στο (και από εβραϊκή παράδοση) έτος κτίσεως κόσμου (5508 π.Χ.).

*

       Και κάτι που δεν αναφέραμε με λεπτομέρειες: ώρα πτώσης της Πόλης στους εχθρούς αναφέρεται η β' και μισή, δηλαδή η 2η. Ποια ώρα ήταν, λοιπόν; 

       Ακόμα και σήμερα μερικά μοναστήρια (Αγίου Όρους κ.α.) χρησιμοποιούν τη βυζαντινή ώρα, οπότε η 12η ώρα συμπίπτει με τη δύση του ηλίου (άρα δεν είναι ακριβώς σταθερή καθ΄ όλη τη διάρκεια του χρόνου). Άρα περίπου 10.00 με 11.00; Πάντως μέχρι το μεσημέρι- όπως είπαμε- είχαν όλα τελειώσει...

 *
Και όπως αναφέρει και ο Φραντζής: 

ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος έχασε τη ζωή του σε ηλικία :

 έτη τεσσαράκοντα εννέα και μήνες τρεις και ημέραι είκοσι

και η των Ρωμαίων βασιλεία είχε διαρκέσει

 από Κωνσταντίου Φλαβίου μέχρι και Κωνσταντίνου Παλαιολόγου
έτη ͵αρμγ΄ μήνας ι΄ ημέρας δ΄

*

Αφιέρωμα στην Άλωση :
(διαβάστε από τις Επτά Ημέρες)
Άλωση της Πόλης

*
Μια φωνή, όμως, αιώνες μετά...
Νικηφόρος Βρεττάκος
"Λειτουργία κάτω από την Ακρόπολη"
(1980-1)

Ουκ εάλω η ρίζα! Ουκ εάλω το φως!

 *

Καί τώρα, ἰδού· μέ τό ἴδιο αὐτό χέρι πού ἔγραφε τούς ὕμνους στό
φῶς, παίρνω χῶμα ἀπ’ τό χῶμα σου.
Σε φιλῶ καί σοῦ εὔχομαι, Ζωή ἐσαεί· Φῶς ἐσαεί· Λόγο ἐσαεί· ἐγώ
ὁ τρισχιλιομυριοστός σου μικρός υἱός
Νικηφόρος

πηγή: ΕΚΕΒΙ (ΕΛΙΑ)

(από ομιλία του Νικηφόρου Βρεττάκου στην εκδήλωση επίσημης εισδοχής του στην Ακαδημία Αθηνών,  9 Φεβρουαρίου 1987)

Το να γεννηθεί κανείς σ’ αυτή τη ζωή, είναι ευλογία. Το να γεννηθεί σ’ αυτό τον τόπο είναι διπλή ευλογία. Αλλά διπλό και το χρέος. Δεν πρέπει να πάψουμε να πιστεύουμε στη ρίζα μας. 

Και δεν πρέπει να θεωρούμε τολμηρή την ιδέα ότι, σε μια εποχή που ο άνθρωπος πάσχει ή αγωνία πάνω στον πλανήτη μας, η Ελλάδα ενδέχεται να μπορέσει να βοηθήσει και πάλι τον κόσμο 

με την πράξη ή με το λόγο της...

*

Μυστράς...

   Από τη Βυζαντινή Καστροπολιτεία, το δεσποτάτο του Μωρέως, του Μυστρά  ή Μυ(τ)ζηθρά (που δημιουργήθηκε μετά τη μάχη της Πελαγονίας το 1259) ξεκίνησε η τελευταία πράξη του δράματος. 

το κάστρο και το ανάκτορο, στο βάθος ο κάμπος και η σύγχρονη Σπάρτη

          Από τον Οκτώβριο του 1443 μέχρι το 1449 δεσπότης του Μυστρά ο Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος, οπότε στέφθηκε στις 6 Ιανουαρίου αυτοκράτορας του Ανατολικού Ρωμαϊκού κράτους και αναχώρησε για την πρωτεύουσα, την Κωνσταντινούπολη.

Το σημείο όπου έγινε η στέψη στον Άγιο Δημήτριο (μητρόπολη),
 με το δικέφαλο

Ανάκτορα, αρχοντικά, πύλες αγιογραφίες και πέτρες, γκρεμίσματα, βλάστηση :
Παλαιολόγοι, Φραγκόπουλοι, Γεώργιος Πλήθων (Γεμιστός).
Σήμερα σιωπή...

 Έγραφε ο Γ. Ρίτσος (1954, απόσπασμα) :  Η δίψα στο Μυστρά

Ήλιος κονταρομάχος, παντοκράτορας της ερημιάς.

…

Αγριοσυκιές δυναστεύοντας τ' αρχαία ερείπια,

τρούλλοι σιωπής με κόκκινα κεραμίδια,

αγκάθια ανάμεσα στα σφιγμένα δόντια της πέτρας.

Ο μαρμάρινος δικέφαλος στο νάρθηκα

φθαρμένος απ' τα πέλματα χρόνων και χρόνων,

μόλις ανοίγοντας τα μάτια του στο τελευταίο βυζαντινό μισόφωτο.

Διψούσαμε. Κ' οι παραπόταμοι τον Ευρώτα άσπρα γυμνά χαλίκια

άσπρα γυμνά κόκκαλα, κ' οι πικροδάφνες σκονισμένες

κοιτάζοντας τον παντοκράτορα ήλιο, τον τύραννο, τον αδυσώπητο.

 …

Κι αυτός ο ορμητικός άγγελος,

σταματημένος στη στάση της ορμής,

τι έρχεται ν' αναγγείλει,

ποιο πένθος του κρίνου,

ποιο θάνατο με τον κρίνο,

ποια νίκη, ποια ευτυχία του κρίνου;

*

Δείτε ένα βίντεο με θέμα το Μυστρά εδώ.
Και ιστοσελίδες : αυτή και αυτή.

Κωνσταντινούπολη: 561 χρόνια

 Επέτειος Αλώσεως

Τρίτη 29 Μαΐου 1453

*

       Η άνιση -και με προδιαγεγραμμένο το τέλος- μάχη είχε αρχίσει τα ξημερώματα, η Βασιλεύουσα είχε καταληφθεί μέχρι το μεσημέρι. Τέτοια ώρα, απόγευμα, ίσως και οι κραυγές πόνου να είχαν σιγήσει- λεηλασίες, αγριότητες...  Τίποτα δε θύμιζε την πρωτεύουσα της χριστιανικής αυτοκρατορίας της ελληνικής ανατολής (όπως διαβάσαμε και στο βιβλίο μας).  Το προηγούμενο  βροχερό δειλινό στο Βόσπορο  (πατήστε για να ακούσετε το κομμάτι του Στ. Σπανουδάκη) ήταν τόσο κοντά και τόσο διαφορετικό!  Δείτε και άλλες σχετικές αναρτήσεις εδώ κι εδώ.

*

Οι τελευταίες ώρες του αυτοκράτορα τραγικές, μοναχικές...

λεπτομέρεια από το άγαλμα του
Κωνσταντίνου ΙΑ΄ Παλαιολόγου
στην πλατεία Μητροπόλεως (Αθήνα)
και  το Μυστρά : περικνημίδες...

"... πλείονας κεφάλας τῶν άναιρεθέντων ἔπλυναν, εἰ τύχοι καί τήν βασιλικήν γνωρίσωσι, καί οὐκ ἡδυνήθησαν γνωρίσαι αὐτήν, εἰ μή τό τεθνεώς πτῶμα τοῦ Βασιλέως εὐρόντες ὄ ἐγνώρισαν ἐκ τῶν βασιλικῶν περικνημίδων… ένθα  χρυσοί ἀετοί ἦσαν γεγραμμένοι."

Το ακέφαλο πτώμα αναζητήθηκε και αναγνωρίστηκε 
από τις περικνημίδες με το δικέφαλο αετό.

*

          Πολύ πριν την Άλωση του 1453 η Κωνσταντινούπολη, η υπερχιλιόχρονη πρωτεύουσα της Αυτοκρατορίας, βρισκόταν σε παρακμή, ειδικά μετά τη δήωση από τους Σταυροφόρους (1204).  Μια αξιόλογη προσπάθεια από το εξωτερικό προσπαθεί να αποκαταστήσει εικονικά το μεγαλείο των κτισμάτων της Βασιλεύουσας... Αρκετές εικόνες είδαμε στις παρουσιάσεις της ιστορίας στην τάξη. Προέρχονταν από αυτή την ιστοσελίδα: www.byzantium1200.com .  Αξίζει να την επισκεφτείτε.
       Ακόμα πιο εντυπωσιακά ωστόσο είναι τα βίντεο με κίνηση και ήχο, τα οποία μεταδίδουν ακόμα καλύτερα τη αίσθηση της Πόλης (ή μια υπόθεση, τελοσπάντων). 
Δείτε μερικά αντιπροσωπευτικά:

Αγία Σοφία (εξωτερικά, φιάλη)
Θαλάσσια τείχη
Λιμήν (λιμάνι) Θεοδοσίου
Αρματοδρομία στον Ιππόδρομο
Φόρος Κωνσταντίνου
Μονή Χώρας
Χρυσή Πύλη
Εφοδιασμός  νερού στην Πόλη

*
[Σήμερα γράψαμε ιστορία (β΄γυμνασίου). Επετειακό, τυχαίο; Ελπίζω να μάθαμε κάτι αυτή τη  χρονιά και να αγάπησαν έστω και λίγο το τόσο παρεξηγημένο Βυζαντιο οι νεαροί μαθητές και μαθήτριες -κάποιοι, έστω;]

άποψη της τάξης μας με το "βυζαντινό ψηφιδωτό" μας ,
ανάμεσα στα αρχαία ρητά και τους ποιητές (Γ. Ρίτσος, Κ.Π.Καβάφης, ποίηση Ελύτη)